درباره وضع مسلمانى كه اسلام را بر رويهم مىپذيرد بىآنكه از قرآن و تكليف‌هاى مذهبى اسلام آگاهى داشته باشد ، يعنى عبارت « فى ارض الشرك » چندى بعد در نقل قول‌هاى ماتريدى با اعمال گونه‌اى تصحيف در رسم خط به « فى ارض الترك » ( در سرزمين ترك ) تبديل شد و اين امر به ظاهر در وضعيت تركان چادرنشين كه شايد به گرويدن به اسلام مشتاق بودند ، بىآنكه توانايى يا گرايش آموختن جزئيات تكليف‌هاى مذهبى و شعائر آن را داشته باشند ، از اهميتى ويژه برخوردار بوده است . با گسترش فرمانروايى سلجوقيان در سده پنجم / يازدهم ، تركان در سراسر ايران و سرزمين‌هاى غربىتر به گونه طبقه پيروزمند و حاكم آفتابى شدند « 1 » . مورخان گاه دوران سلجوقيان را دوره رشد اتحاد تسنن در برابر خطر اسماعيليان دانسته‌اند برترى نظامى سلجوقيان به راستى برترى دوباره اهل تسنن را به دنبال آورد به سرنگونى خلافت فاطميان انجاميد كه در زمان هجوم طغرل بيك به عراق تختگاه عباسى بغداد را هم چند گاهى به مخاطره انداخته بودند . با اين وصف تأثير اصلى گسترش سلجوقيان بر صحنه مذهب ، به ويژه در ايران در اصل ايجاد اتحاد و تحكيم‌گرائى در ميان اهل تسنن نبود . كوشش سلجوقيان از براى رسميت بخشيدن به كيش حنفى در همه جا و برترى دادن به حنفيان در همه كارهاى مذهبى و انتصاب‌هاى حكومتى و پشتيبانى رسمى از آنها به كشمكشى بزرگ در ميان جامعه‌هاى حنفى و شافعى در شهرهاى بزرگ ايران انجاميد . و باعث استمرار جنگ در ميان اين دو جناح و ويرانىهاى گسترده در پايان دوره سلجوقى و دوره‌هاى بعدى گشت . در سده چهارم / دهم بنا به ديده‌هاى مقدسى جهانگرد و جغرافىدان ، رقابت سخت در ميان دسته‌هاى شافعى و حنفى در شهرهاى ايران عموميت داشت . اما تعادل عمومى نيرو بر پايه حقوق و مزيت‌هاى سنتى وجود داشت كه از درگيرىهاى به قوت « 2 » جلوگيرى مىكرد . اينك اين تعادل نيز با

--> ( 1 ) . از براى مطالعه بيشتر بر رويهم نگ « گسترش كيش ماتريدى و تركان » صص 126 به بعد . ( 2 ) . به قوت به جاى بالقوه آمده است . م .